Tiếng Việt Lạ Mà Quen: Nghệ Thuật Giữ Gìn Sự Trong Sáng Của Ngôn Ngữ

Tiếng Việt giàu đẹp không chỉ nằm ở từ vựng phong phú mà còn ở khả năng biến hóa linh hoạt, tạo nên những sắc thái “lạ mà quen” đầy thú vị trong giao tiếp hàng ngày.

Tại buổi giao lưu vừa qua trên Đường sách Thành phố Hồ Chí Minh, các tác giả của bộ sách “Tiếng Việt giàu đẹp” đã mang đến những góc nhìn sâu sắc về sự vận động của ngôn ngữ. Với hơn 25 năm hiện diện thông qua 14 tựa sách do Nhà xuất bản Trẻ ấn hành, bộ sách không chỉ là tài liệu nghiên cứu mà còn là lời nhắc nhở về tình yêu đối với tiếng mẹ đẻ.

Nghịch lý “Lạ mà Quen” trong tư duy ngôn ngữ

PGS.TS Trịnh Sâm, tác giả cuốn Tiếng Việt lạ mà quen, đã mở ra một cách tiếp cận đầy thú vị về việc chúng ta sử dụng ngôn ngữ một cách vô thức. Có những điều chúng ta dùng hàng ngày nhưng khi dừng lại phân tích, ta chợt nhận ra sự nghịch lý đến ngỡ ngàng.

Hãy thử đặt câu hỏi: Tại sao “phải” lại được mặc định là đúng, còn “trái” lại là sai? Đây là ví dụ điển hình cho trạng thái “quen mà lạ”. Ngược lại, những cụm từ như “quá giang” (dù đang đi trên bờ), “lặn lội” (khi nói về việc thăm hỏi), hay “mớm bài”, “bội thực kiến thức” thực chất là sự chuyển đổi khái niệm từ vật lý/thực phẩm sang trừu tượng. Khi chúng ta chấp nhận những quy luật này, cái “lạ” ban đầu trở thành cái “quen” trên đầu môi.

Đồng quan điểm, GS.TS Nguyễn Đức Dân nhấn mạnh đặc điểm trọng tâm của Tiếng Việt là nhấn mạnh vào vế đứng sau. Vì vậy, khi nói “Tiếng Việt lạ mà quen”, trọng tâm nằm ở sự quen thuộc; còn khi nói “Tiếng Việt quen mà lạ”, điểm nhấn lại rơi vào sự kỳ lạ.

Sự biến đổi của Tiếng Việt trong thời đại số: Thích nghi hay đánh mất bản sắc?

Tiếng Việt là một sinh ngữ, nghĩa là nó luôn sống động và biến đổi theo hơi thở của xã hội. Việc giới trẻ sáng tạo ra các thuật ngữ mới hay chêm xen tiếng Anh là một hiện tượng ngôn ngữ tất yếu.

Từ “thổi cơm” đến “đăng xuất”: Sự chuyển dịch của tư duy

Nhà báo Dương Thành Truyền chỉ ra rằng cách nói năng của mỗi thế hệ luôn có sự khác biệt. Nếu thế hệ trước dùng từ “thổi cơm”, thế hệ tiếp theo dùng “nấu cơm” và hiện nay là “cắm cơm”. Thậm chí, những từ lóng như “đăng xuất” (log out) để thay cho từ “chết” trong giao tiếp của Gen Z cũng là một phần của sự phát triển ngôn ngữ.

Hiểm họa từ “văn hóa bàn phím”

Tuy nhiên, điều đáng lo ngại không nằm ở tiếng lóng, mà nằm ở sự cẩu thả trong trình bày. Thói quen gõ nhanh trên điện thoại, máy tính dẫn đến việc bỏ qua viết hoa, thiếu dấu câu và không kiểm tra lại nội dung trước khi gửi. Điều này tạo ra một tiền lệ nguy hiểm, khiến ngay cả những phóng viên, biên tập viên trẻ cũng mất đi sự chuẩn mực, dẫn đến những lỗi diễn đạt “cười ra nước mắt” trên các phương tiện truyền thông chính thống.

Giải pháp bảo tồn sự trong sáng của Tiếng Việt

Giữ gìn sự trong sáng của ngôn ngữ không có nghĩa là bài trừ cái mới, mà là sử dụng đúng lúc, đúng chỗ và đúng đối tượng. PGS.TS Trịnh Sâm cho rằng cần có một cái nhìn vĩ mô hơn, bao gồm cả việc xây dựng luật ngôn ngữ và chuẩn hóa chính tả.

• Phân biệt ngữ cảnh: Sử dụng từ ngữ linh hoạt tùy theo vị thế giao tiếp (chính thức hay thân mật), tuyệt đối không đưa tiếng lóng vào văn bản hành chính hoặc bài thi.
• Chống lạm phát thuật ngữ: Tránh xu hướng dùng những từ “kêu” nhưng rỗng tuếch hoặc sai bản chất, ví dụ như việc lạm dụng từ “hệ sinh thái” trong các lĩnh vực không liên quan.
• Chuẩn hóa căn bản: Quay lại với những quy tắc cơ bản nhất như phân biệt “i” và “y”, gọi đúng tên sự vật, hiện tượng.

Kết luận lại, việc trau dồi năng lực ngôn ngữ là trách nhiệm của mỗi cá nhân. Sự kết hợp giữa sự định hướng của nhà giáo, sự chuẩn mực của nhà báo và ý thức tự học của mỗi người sẽ là “lá chắn” tốt nhất để bảo vệ vẻ đẹp của Tiếng Việt.

Theo bạn, việc giới trẻ sử dụng tiếng lóng hiện nay là sự sáng tạo hay đang làm nghèo đi vốn từ của dân tộc? Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn ở phần bình luận bên dưới!